Ervaringsdeskundige Xavière vertelt over wat je moet doen als je misbruik vermoedt

LEEUWARDEN – Xavière Heeremans uit Leeuwarden vertelt in haar boek Waar de lucht breekt over haar eigen misbruikverleden en interviewt andere slachtoffers en een dader. Opvallend aan de verhalen in het boek zijn de soms schrijnende reacties (of het gebrek daaraan) van omstanders, die vaak wel een vermoeden hadden maar niet ingrepen. Dat het uitspreken van een vermoeden van misbruik spannend en ongemakkelijk is, snapt Xavière, maar het móét: “Als omstander heb je een belangrijke rol om ervoor te zorgen dat het misbruik stopt.”

Xavière is vanaf haar tweede levensjaar misbruikt door haar vader. Ze herinnert zich dat ze daardoor ander gedrag had dan haar leeftijdsgenootjes: “Het kan niet anders dan dat ouders over mij zeiden: ‘Wat doet Xavière raar.’ Maar niemand greep in.” Uiteindelijk vertelde ze aan de moeder van een vriendinnetje dat haar vader ‘gekke seksdingen’ met haar deed: “Ze ging naar mijn ouders om verhaal te halen. Mijn vader heeft haar wijsgemaakt dat ik een blaadje had gevonden met naaktfoto’s. ‘Je weet hoe Xavière kan zijn, altijd overdrijven’, zei hij erbij. Daar nam ze genoegen mee.” Doordat niemand ingreep, kon het misbruik jarenlang doorgaan. Niet alleen haar vader maakte misbruik van haar, maar ook haar broer (die zelf ook slachtoffer was van misbruik), zijn vrienden en een familievriend.

Wat als de moeder van het vriendinnetje anders gereageerd had? “Ik had gewild dat die moeder naar een professional was gestapt,” zegt Xavière. “Of erover had gepraat met andere ouders. Dan hadden ze kunnen zeggen dat ze allemaal bepaald gedrag bij mij hadden gezien. Een professional had ze dan verder kunnen helpen en misschien was het misbruik dan wel eerder gestopt.”

Omstanders hebben een belangrijke rol in het signaleren van misbruik. Kinderen die misbruikt zijn, praten daar namelijk zelf bijna niet over: “Er zijn veel redenen waarom kinderen niet uit zichzelf vertellen dat ze misbruikt worden. Kinderen die slachtoffer worden van systemisch misbruik, dus misbruik door bijvoorbeeld een ouder, een broer of een zus, hebben vaak niet eens geleerd dat er volwassenen zijn die je kunt vertrouwen en aan wie je zoiets kunt vertellen.” Wanneer de dader een oom of tante is, een vriend van de familie of iemand anders die dicht bij de familie staat, spelen schaamte en schuldgevoel een grote rol: “Die kinderen denken vaak dat ze het misbruik zelf hebben veroorzaakt. Bovendien willen ze niet alleen de dader beschermen, maar ook hun familie. Ze zijn bang dat ze hun ouders verdrietig maken als ze het vertellen.” Ten slotte voelen bijna alle kinderen onbewust aan dat er over het onderwerp niet gesproken mag worden.

Herken de signalen

Vaak is het dus de omstander die de signalen moet herkennen en hier op de juiste manier op moet reageren. Anders stopt het misbruik niet. Het is lang niet altijd te merken aan een kind dat er misbruik heeft plaatsgevonden, maar er zijn zeker dingen waar je op kunt letten. “Er zijn natuurlijk een paar signalen waarbij de alarmbellen echt moeten gaan rinkelen, zoals bloed in een onderbroekje,” legt Xavière uit. Vaak zijn de signalen echter subtieler en zul je het merken aan gedragsveranderingen: “Bijvoorbeeld wanneer een kind dat al heel lang zindelijk was opeens weer ongelukjes heeft, of weer in bed plast. Of wanneer een kind opeens veel alerter of angstiger lijkt.”

Volgens Xavière is het belangrijk dat omstanders hun onderbuikgevoel volgen: “Vaak voel je wel dat er iets aan de hand is. Als je dat voelt, dan is het essentieel dat je dat gaat onderzoeken.” Ze raadt aan om niet zelf te gaan pionieren: “Dit is te groot om alleen te dragen. Ga het gesprek aan met een andere ouder, iemand die je vertrouwt en bij wie je altijd terecht kunt met opvoedvragen, of neem contact op met een professional.” Een school is verplicht om iets te doen bij een vermoeden van kindermisbruik en je kunt ook de huisarts in vertrouwen nemen. Daarnaast kan ook een kennisinstelling je daarbij helpen. Neem bijvoorbeeld contact op met Fier, Veilig Thuis, Centrum Seksueel Geweld, Slachtofferhulp Nederland, Hulplijn Seksueel Geweld of No Need To Hide.

Gelijk op het kind afstappen om te vragen of hij of zij door iemand is misbruikt, heeft bijna nooit zin: “Vraag je ook af wat jouw vertrouwensband is met het kind. Vertrouwt hij of zij jou, of denk je dat iemand anders dichter bij het kind staat? Benader diegene dan en bespreek samen je vermoedens.”

Wanneer je eigen dochter of zoon thuiskomt en je het gevoel hebt dat er zeer recent misbruik is gepleegd, dan is het verstandig om je kind eerst af te leiden. Dat leerde Xavière van psycholoog Bernard Maarsingh: “Ga bijvoorbeeld een spelletje doen, of een potje FIFA. Hiermee draag je bij aan de verwerking en voorkom je mogelijk dat het trauma de touwtjes in handen neemt.” Uiteraard is het wel goed om het daarna met het kind te bespreken. Doe dit op een rustige, open manier die past bij jouw kind: “Benadruk dat je niet boos bent op je kind, dat het niet zijn of haar schuld is en dat hij of zij niet bang hoeft te zijn dat er iets ergs gaat gebeuren als het wordt verteld.” Neem ook zo snel mogelijk, het liefst binnen zeven dagen, contact op met het Centrum Seksueel Geweld of de politie.

De impact van misbruik

Xavière snapt de terughoudendheid van mensen om misbruik te zien of een vermoeden van misbruik uit te spreken: “Het is een ontzettend lastig onderwerp. Veel mensen wíllen het niet zien en missen daarom signalen of bagatelliseren die. Ze hopen dat iemand anders er iets mee doet, of ze zijn bang dat ze iemand vals beschuldigen. Toch zeg ik altijd: heb de ballen om er wat mee te doen. Het is klote, maar je moet. Misschien kun je erger voorkomen.” De gevolgen wanneer seksueel geweld doorgaat, zijn immers enorm. Vanaf het moment van misbruik ontwikkelt een kind zich anders en dit heeft invloed op de rest van het leven. Seksueel geweld kan bovendien leiden tot ernstige lichamelijke klachten en zelfs tot de dood. Een dader kan ook meer slachtoffers maken, of een slachtoffer kan zelf dader worden, waardoor nog meer kinderen met misbruik te maken krijgen.

Daders zijn ziek

“Ik ben een enorme idealist,” zegt Xavière stellig. “Ik ga voor nul nieuwe slachtoffers en nul nieuwe daders. Want daders hebben ook een belangrijke rol in deze dynamiek.” Dat is ook de reden waarom ze haar eigen broer interviewde voor haar boek. “Ik ben ervan overtuigd dat daders altijd ziek zijn. Ze missen het overzicht om in te zien wat de gevolgen zijn van hun daden. Ze zien het verband niet tussen wat zij iemand aandoen en wat diegene daaraan overhoudt. Daarom moet een straf – want ik vind wel dat zij die verdienen – altijd, altijd gecombineerd worden met een behandeling.”

Met haar boek Waar de lucht breekt wil Xavière seksueel geweld bespreekbaar maken. Alleen als de schaamte rondom dit onderwerp verdwijnt, kan er een wereld zijn waarin misbruik niet meer plaatsvindt.

Benieuwd naar het boek? Je kunt het bestellen via de website www.waardeluchtbreekt.nl, bij de Primera of koop het bij Boekhandel Van Der Velde in Leeuwarden.