‘Poëzie is de perfecte taal vinden voor universele ervaringen’
CultuurFRIESLAND - Toen Sytse Jansma uit Harlingen zijn vriendin plotseling verlies door een hersenbloeding, besloot hij zijn rouwproces op papier te zetten. Eerst in korte dagboekfragmenten en later met poëzie. Met zijn eerste Nederlandstalige dichtbundel ‘Rozige maanvissen’, hij bracht al eerder twee bundels in het Fries uit, deelt hij met de lezers zijn rouw en dat is best kwetsbaar, vertelt hij: “Maar ik kon nergens anders over schrijven. Uiteindelijk was de urgentie groter dan mijn onzekerheid.”
Het verlies van een dierbare, gezondheid, een baan of een grote liefde, verlies is een ervaring die we allemaal wel eens mee maken, maar waar we vaak maar weinig over delen. Het zijn gevoelens die zich vaak moeilijk laten vangen in woorden en die we dus liever verzwijgen. Slechts weinig mensen lukt het om de perfecte taal te vinden voor die universele ervaring van verlies. Sytse ging in de periode na het overlijden van zijn vriendin op zoek naar die woorden en vond ze in kunst en poëzie: “Er zijn kunstenaars die die hele specifieke gevoelens heel goed kunnen omschrijven. Daar haalde ik veel troost uit.”
Hij schreef zelf ook over zijn rouwproces. Eerst in dagboekfragmenten en later ook als poëzie. In januari 2024 kwam zijn bundel ‘Rozige maanvissen’ uit, waarin die fragmenten en gedichten zijn opgenomen. Mede dankzij het winnen van de C. Buddingh’-prijs, de prijs voor het beste poëziedebuut, en zijn deelname aan aan de documentaire Winterzwanen van Fryslân Dok, waarin hij en schrijfster Nynke Sietsma vertellen over de kracht van het schrijven bij rouw, ontdekte het grote publiek hem. Veel mensen lazen Rozige Maanvissen en Sytse vindt het bijzonder dat hij iets in de wereld kon brengen wat mensen troost kan bieden. Toch is het delen van zo’n persoonlijke bundel ook heel kwetsbaar, vertelt hij: “Het was wel lastig. Ik deel dit niet om mezelf te etaleren, om te zeggen: ‘kijk mij eens schrijven’. Ik wilde integer blijven naar mezelf, naar mijn eigen verdriet.” Ondanks die onzekerheid deelt Sytse toch zijn verhaal: “Ik kon nergens anders over schrijven. Ik zou het ook lafjes van mezelf vinden om het niet te delen. Als kunstenaar heb je toch wat opofferigs, je moet je eigen onzekerheid aan de kant zetten, omdat de urgentie veel groter is.”
Als jonge dichter was Sytse experimenteler. Een jonge hond, zo omschrijft hij zijn jongere zelf: “Ik wilde vooral laten zien wat ik allemaal wel niet kon met taal. Na het overlijden van mijn vriendin ben ik anders gaan schrijven.” Hij vertelt hoe zijn ervaringen hem gevormd hebben, hoe hij alles intenser beleefd: “Je wordt geconfronteerd met je eigen sterfelijkheid. Waarom ben ik hier?” Sytse voelt zich niet langer die experimentele dichter die hij was voor het overlijden, maar wil met zijn werk positieve energie achterlaten. “Soms heb ik het gevoel dat ik nu pas echt een dichter bent,” peinst hij. “Alles wat ik doe is met een hogere intentie, met meer urgentie. Elk woord moet kracht hebben.” Dat moet het schrijfproces niet makkelijk maken, toch? Sytse knikt: “Ik ben heel kritisch. Ik kan heel lang over een woord of een zin nadenken.” Hij vertelt hoe hij alles intenser mee maakt. De hele manier hoe hij naar de wereld en naar het leven kijkt is niet meer zoals toen zijn vriendin nog leefde: “Alles voelt als een reactie daarop. Ik ben mij heel bewust van het aardse, van het feit dat overal een verhaal in zit en dat al die verhalen waarde hebben.”
De week van de poëzie
Wat Sytse beschrijft, is in wezen ‘lijfelijkheid’, het besef dat iedereen een lichaam heeft die zintuiglijke ervaringen opdoet. Het is het thema van de Week van de Poëzie. Poëzie wordt over het algemeen vaak gezien als een ingewikkelde vorm van kunst. Iets wat zeker niet voor iedereen is weggelegd. Dat roept frustratie op, merkt ook Sytse weleens: “Een gedicht begrijp je soms niet in één keer. Dat heb ik soms ook. Dan wil ik het liefste het boek dichtklappen, hem door de kamer gooien en denk ik: wat bedoelt die gast nou weer? Ik denk dat dit heel herkenbaar is voor veel mensen en dat ze dan afhaken. Als je iets niet begrijpt ga je twijfelen aan jezelf. Dat is frustrerend.”
Volgens Sytse krijgt poëzie daarom, onterecht, de stempel dat het elitair zou zijn: “Maar het is juist helemaal niet elitair, het is elementair. Poëzie gaat over thema’s die ons allemaal aan gaan. Dichters zoeken soms uren naar dat ene perfecte woord voor een ervaring die we allemaal herkennen.” Hij vertelt dat poëzie je kan helpen om jezelf te ontdekken, maar ook om even te ontsnappen aan je eigen werkelijkheid: “Je zit altijd in je eigen lichaam en dankzij poëzie kun je je verdiepen in een ander. Je wereld wordt er rijker van.”
Poëzie is juist elementair
Hij vertelt hoe dichters woorden proberen te vinden voor dingen die zich eigenlijk niet laten grijpen in taal: “Ze passen andere regels toe dan je gewend bent, want ook niet alles in het leven houdt zich aan de regels die wij bedacht hebben.” De Friese dichter snapt dan de lezer dan niet altijd gelijk het gedicht snapt: “Maar je mag ook best even met dat ongemak zitten. We hoeven niet altijd alles te snappen. Ik wil je uitdagen om dan je mening even uit te stellen en op onderzoek uit te gaan, want er zit altijd iets in wat vertelt moest worden.”
Poëzie in het theater
Samen met regisseur Fabian Jansen, scenograaf Afke Manshanden en de musici Johannes Terpstra en Sietske Trinks van Noorderwind Muziekproducties heeft Sytse een interdisciplinaire voorstelling van zijn bundel Rozige maanvissen gemaakt. Deze is in 2025 te zien op verschillende plekken in Nederland. Benieuwd? Ga naar sytsejansma.nl voor meer informatie.
