‘De Mattheüs is een universeel verhaal dat iedereen raakt’

FRIESLAND - In de weken rondom Pasen staat de Mattheüs Passion bij vele culturele instellingen op het programma. Volgens dirigent Jan Vermaning, die het stuk regelmatig opvoert en er lezingen over geeft, is het niet gek dat juist deze uitvoering zoveel lof krijgt in Europa: “Bach verweeft op vernuftige wijze symboliek in zowel de muziek als de tekst. Het is mystiek, het is geniaal. Het is niet voor niets dat sommige mensen zeggen dat als God bestaat, dat Bach daar het bewijs van is.”

De Mattheüs Passion is een oratorium, een omvangrijk vocaal werk met vaak een religieuze insteek, die in de achttiende eeuw is gecomponeerd door Johann Sebastian Bach. Het stuk vertelt het lijdensverhaal van Jezus, zoals beschreven staat in het boek Mattheüs in de Bijbel. De eerste uitvoering van de Mattheüs Passie, zoals het stuk in het Nederlands heet, was zeer waarschijnlijk op Goede Vrijdag in 1727. Na de dood van Bach in 1750 raakte de passie in vergetelheid, totdat het bijna honderd jaar later werd herontdekt door nog zo’n bekende componist: Mendelsohn. In Nederland kreeg het stuk meer bekendheid dankzij dirigent Willem Mengelberg en zijn uitvoering met het Koninklijk Concertgebouw Orkest. 

Een universeel verhaal

“Sinds de jaren ‘50 wordt het steeds vaker in Nederland uitgevoerd en inmiddels is het traditie geworden,” vertelt Vermaning, die dit jaar de Mattheüs Passion in de Hobbe van Baerdt Tsjerke in Joure ten gehore brengt. De kracht van het stuk ligt, denkt Vermaning, vooral in het universele verhaal: “Wat bijzonder is, is dat er naast het verhaal van Jezus ook ruimte is voor het verhaal van het gewone volk. Zij hebben een belangrijke rol binnen het stuk.” Volgens Vermaning vroeg Bach zijn goede vriend Picander (Christian Friedrich Henrici) om de soms ingewikkelde, bijbelse teksten te herschrijven zodat het gewone volk de essentie ervan ook begrijpt. 

Bach maakte met zijn oratorium een religieus verhaal dus toepasbaar voor iedereen en dat is de reden waarom juist de Mattheüs Passion zo beroemd is geworden: “Een gelovige hoort tijdens de passie het verhaal van Jezus, die gestorven is voor onze zonden. Iemand die niet gelooft herkent actuele thema’s over de zoektocht naar antwoorden op levensvragen, over rechtvaardigheid en onrechtvaardigheid en over het nut van het leed op de wereld.”

Muzikale genialiteit

Wat de Mattheüs Passion ook zo legendarisch maakt, is de genialiteit van Bach. Vermaning beschrijft hoe de Duitse componist over elke noot nadacht: “Hij vertelt het verhaal niet alleen met tekst, maar ook met vernuftige, muzikale trucjes. Neem bijvoorbeeld het deel waarin Jezus met zijn volgelingen de Olijfberg op gaat. De muzieknoten gaan dan ook van laag naar hoog. Hij visualiseert met de muziek dus wat er gebeurt in het verhaal.” Vermaning geeft nog een voorbeeld: “Tijdens het avondmaal zingt het koor elf maal: “Herr, bin ich’s?”. Jezus heeft hen net verteld dat één van zijn twaalf discipelen hem zal verraden. Elf van hen vragen zich af of zij diegene zal zijn, maar Judas blijft stil omdat hij weet dat hij de verrader is.” Zo zit het stuk vol met muzikale knipoogjes, van het geluid van vallende munten wanneer Judas probeert zijn daad terug te draaien, tot het druppelen van het water wanneer er gehuild wordt en het lager worden van de muziek wanneer Jezus begraven wordt. Een laatste voorbeeld dan: “Als Jezus spreekt wordt hij altijd begeleid door de strijkers, die als het ware een aureooltje om zijn hoofd vormen. Tot hij zijn laatste adem uitblaast, dan zijn ook de strijkers stil. Bach wilde daarmee duidelijk maken dat Jezus op dat moment door alles en iedereen was verlaten, zelfs door zijn goddelijke vader.” Bach was ook erg behept in het gebruiken numerologie: “Het getal 27, dat bij Bach staat voor de drie-eenheid (3x3x3), komt bijvoorbeeld regelmatig terug. De 27 stukken evangelietekst bestaan uit in totaal 729 maten, wat het kwadraat is van 27.”

Als je al die kleine, maar ontzettend slimme en intrigerende, muzikale trucjes herkent, dan krijgt het stuk een diepere laag: “Al die symboliek, de mystiek, het is soms te bizar voor woorden. Het is niet voor niets dat sommige atheïsten zeggen dat als God dan toch bestaat, dat Bach daar het bewijs van is.” Vermaning geeft regelmatig lezingen om de Mattheüs Passion nog beter te leren kennen. 

Aus Liebe 

Pas vier jaar geleden durfde Vermaning het zelf aan om de Mattheüs Passion, die drie uur duurt, te dirigeren. Het ervaart het als een voorrecht om het te doen: “Een uitvoering is altijd anders en is afhankelijk van het orkest, het koor en zelfs de gemoedstoestand van mij en het publiek. Dat maakt het bijzonder. Wat er gebeurt in je leven, in de maatschappij, dat heeft invloed op hoe je luistert.” Vermaning wordt zelf vaak geraakt door het stuk Aus Liebe. Negen jaar geleden kreeg hij een hartstilstand en was hij acht minuten klinisch dood. Gelukkig herstelde hij en sindsdien, en sinds de geboorte van zijn kleinzoon, staat hij anders in het leven: “In Aus Liebe vraagt Maria zich zingend af waarom juist haar zoon zo moet lijden. Het klinkt bijna als een wiegelied, waarin de geborgenheid van een kindje in de armen van een moeder zo beeldend wordt verteld.” De bloedmooie aria raakt Vermaning niet alleen vanwege zijn ervaringen, maar ook door actuele ontwikkelingen in de wereld: “Je voelt zo die liefde voor een kind. Niemand wil een kind kwaad doen en toch is er zoveel nutteloze ellende. Dat snap ik niet.”

Laat je onderdompelen

Vermaning wil iedereen uitnodigen om eens te luisteren naar de Mattheüs Passion: “Ik raad aan om hier totaal onbevangen en met een neutrale blik in te stappen. Laat je verrassen en laat jezelf onderdompelen in de muziek, de beleving en de sfeer.”