Harma zet zich als taalambassadeur in voor mensen die laaggeletterd zijn

LEEUWARDEN - Bijna 13.000 volwassen mensen in Leeuwarden zijn laaggeletterd. Zij hebben moeite met lezen, schrijven, rekenen en digitale vaardigheden, waardoor ze minder makkelijk kunnen meekomen in de moderne maatschappij. Dat heeft verstrekkende gevolgen. Mensen die laaggeletterd zijn, hebben bijvoorbeeld vaker lichamelijke of geestelijke klachten en krijgen sneller te maken met armoede of schulden.

Hoe het is om laaggeletterd te zijn, weet Harma Grupstra. Als taalambassadeur helpt ze overheden, bedrijven en instellingen om hun omgeving een stukje toegankelijker te maken voor mensen die moeite hebben met die basisvaardigheden. Tegelijkertijd probeert ze mensen die laaggeletterd zijn te motiveren om weer naar school te gaan. Dat heeft ze zelf ook gedaan, een aantal jaar geleden: “Ik ben altijd trainer geweest bij de voetbalclub, maar nadat ik een TIA kreeg, kon ik die taak niet meer uitvoeren. Toen ben ik daar gastvrouw geworden en op een gegeven moment vroegen ze of ik daar wel een stukje over wilde schrijven... Ik dacht bij mijzelf: nou, dat gaat wel een heel bijzonder stukje worden dan.” Op dat moment kan ze namelijk helemaal niet goed schrijven: “Dat was voor mij de trigger. Nu moet ik er iets mee doen. Ik ga weer naar school.”

Weer naar school

Een spannende stap voor Harma, want ze heeft geen leuke herinneringen aan het onderwijs: “Toen ik op school zat, wisten ze nog niet eens wat dyslexie was, laat staan dat ze wisten wat laaggeletterd zijn betekent. Ik begreep niets van de lessen en daardoor werd ik vervelend. Dan werd ik gewoon op de gang gezet.” Er is niemand die ziet dat Harma wel mee wíl doen, maar dat het haar niet lukt. “Ik neem het hen niet kwalijk,” zegt ze nu, meer dan dertig jaar later. “Ze wisten niet beter.” Na de basisschool gaat ze naar de huishoudschool: “Dat was de plek waar je als meisje terechtkwam als je niet goed kon leren. Je werd klaargestoomd om een gezinnetje te stichten, maar dat wilde ik helemaal niet. Zonde van mijn tijd.”

‘Ik heb heel lang niet geweten dat ik laaggeletterd ben’

Harma maakt de huishoudschool niet af. Ze werkt lange tijd in de beveiliging: “Ik heb heel lang niet geweten dat ik laaggeletterd ben, maar ik wist wel dat er wat aan de hand was. In de beveiliging moet je namelijk veel rapportages schrijven en die van mij waren nooit goed genoeg. Bij elk functioneringsgesprek werd ik daarop afgerekend, maar mijn baas heeft daar nooit hulp bij aangeboden.” Dat verwijt ze haar werkgever wel: “Ze hadden ook tegen mij kunnen zeggen dat ze mij een cursus wilden aanbieden.” Voor de buitenwereld probeert ze ook met man en macht te verbergen dat ze niet goed kan lezen en schrijven: “Ik had mijn smoesjes klaar. Als jij vandaag de rapportage schrijft, dan doe ik het morgen, weet je wel.” Later vertelt ze wél aan haar collega’s dat ze schrijven lastig vindt: “Ze reageerden allemaal verbaasd en hadden het nooit doorgehad.”

De rol van schaamte

Schaamte speelt een grote rol in het leven van mensen die laaggeletterd zijn: “Je schaamt je te pletter,” vertelt Harma eerlijk. “Je denkt dat als iemand erachter komt dat je moeite hebt met taal, dat ze je dan dom vinden. Dat vertelt het stemmetje in je hoofd je en dat wordt steeds maar luider en luider: niemand vertellen, ze mogen er niet achter komen.”

Het is een stemmetje dat iedereen die laaggeletterd is zal herkennen, denkt Harma: “Je wil dat niemand het weet en dus probeer je het zoveel mogelijk te verbergen.” Dat gaat soms heel ver, weet ze van andere ervaringsdeskundigen: “Ik ken iemand die met haar arm in een mitella naar de gemeente ging, zodat ze een zichtbare reden had waarom ze een formulier niet kon ondertekenen. Iemand anders vertelde mij dat hij expres een pilletje nam waarvan hij misselijk werd, zodat hij een reden had om naar huis te gaan tijdens het werk. Daar was zijn partner die hem vervolgens hielp met het schrijfwerk.” Ook Harma deed er alles aan om niet door de mand te vallen: “Dat was ontzettend vermoeiend. Je moet constant de schijn hoog houden dat je iets kan, wat je eigenlijk niet kan.”

Veel laaggeletterde mensen willen dus niet dat iemand erachter komt: “Zo wordt je wereld heel klein en de problemen steeds groter.” Mensen die laaggeletterd zijn hebben bijvoorbeeld vaak minder vrienden: “Want je houdt iedereen op afstand en je denkt dat je de enige bent die dit niet kan,” weet Harma. Bovendien hebben ze vaker gezondheidsproblemen en krijgen ze vaker te maken met schulden: “Als de brieven of mails die je krijgt onbegrijpelijk zijn, dan stop je ze in de la en kijk je er niet meer naar.” Wat veel mensen niet weten, is dat laaggeletterd zijn veel meer inhoudt dan alleen niet goed kunnen lezen en schrijven: “We kunnen ook moeite hebben met rekenen en vinden omgaan met mobieltjes of computers soms ook heel moeilijk.” Het gaat dus niet alleen om het lezen van de krant of het schrijven van een brief, maar ook over het navigeren in het verkeer, het plannen van een reis met het ov, het (online) vragen om hulp of het aanmelden voor een evenement.

Een lievere en grotere wereld

“Toen ik weer naar school ging, ging er een wereld voor mij open,” vertelt Harma trots. “Ik ging bijvoorbeeld voor het eerst naar een festival, maar ik ben toen ook taalambassadeur geworden bij ABC Fryslân.” Samen met een groep van negen andere Friese taalambassadeurs geven ze voorlichting bij overheden, bedrijven en instellingen, denken ze mee met beleid en testen ze websites en brieven op leesbaarheid: “We lezen bijvoorbeeld brieven om te kijken of de woorden die daar gekozen worden wel begrijpelijk zijn of we geven voorlichting over de drempels die je ervaart als je laaggeletterd bent.” Zo werkten ze samen met Frisius MC om hun aanmeldzuilen zo eenvoudig mogelijk te maken: “Daar ben ik trots op, want het is belangrijk dat iedereen die kan gebruiken.” Haar werk is dankbaar, maar ook weleens frustrerend: “De ontwikkelingen gaan zo snel, dat wij dat niet kunnen bijbenen. Als je net iets onder de knie hebt, zoals DigID, bedenken ze wel weer iets nieuws wat je moet leren.” Ze zou daarom willen dat er niet altijd gekozen wordt voor het zo snel mogelijk doorvoeren van de nieuwste technieken: “Geef mensen de tijd om ermee te leren omgaan!”

Als taalambassadeur wil ze ook mensen inspireren om hulp te zoeken als ze zelf moeite hebben met lezen en taal: “Je hoeft je er niet voor te schamen en er zijn hele lieve, kundige mensen die je kunnen helpen.” In Leeuwarden worden er in wijkcentra gratis taallessen gegeven in kleine groepen. Op www.ikwilleren.nl kun je je aanmelden.

Harma verwacht dat mensen die moeite hebben met taal dit artikel waarschijnlijk niet lezen. Daarom hoopt ze dat het vooral helpt om het probleem zichtbaarder te maken: “De kans dat je iemand kent die laaggeletterd is, is heel groot. Als je denkt dat iemand dat is, kun je dat bespreekbaar maken. Bijvoorbeeld door te zeggen dat je merkt dat iemand lezen lastig vindt en door aan te bieden het samen te doen.” Als diegene beter wil worden in lezen, schrijven, rekenen of digitale vaardigheden, raadt ze aan om samen hulp te zoeken: “Vertel iemand niet alleen dat je les kan krijgen, maar regel het samen!”

Ga naar www.lezenenschrijven.nl of naar www.ikwilleren.nl voor meer informatie