Column Melissa: Woorden doen ertoe

Laatst had ik het met iemand over het woord ‘laaggeletterd’. Dit woord wordt gebruikt om mensen te beschrijven die moeite hebben met lezen, schrijven, rekenen of digitale vaardigheden. Het woord bestaat eigenlijk uit twee woorden. ‘Geletterd’ betekent volgens het woordenboek dat je kunt lezen en schrijven. Het woord ‘laag’ is een bijvoeglijk naamwoord, zegt dus wat over geletterd zijn, en betekent in deze context ‘niet vergevorderd zijn in een rangorde’. Veel mensen ervaren het woord als stigmatiserend.

Het woord is waarschijnlijk - ik was er niet bij - ooit bedacht om een vaardigheid te beschrijven. ‘Laag’ zegt dus in principe niets over de persoon, maar wel over iemands vaardigheid om te lezen of te schrijven. Maar woorden zijn aan verandering onderhevig. In onze huidige taal zegt het woord ‘laaggeletterd’ wat over de persoon. We zeggen niet voor niets dat een persoon laaggeletterd is, niet dat zijn (of haar) geletterdheid laag is. Het woord ‘laag’ in ‘laaggeletterd’ suggereert, hoe we ook wenden of keren, tegenwoordig een rangorde. Het is niet gek dat de term voor schaamte zorgt. 

Juist schaamte kunnen we omtrent dit onderwerp niet gebruiken. Dat zorgt er voor dat mensen die moeite hebben met taal en lezen niet de ondersteuning krijgen die ze nodig hebben. Laaggeletterd zijn is namelijk helemaal niet leuk, omdat het je verrekte lastig maakt om mee te draaien in de maatschappij. Gelukkig zijn er prachtige initiatieven in de regio die kunnen helpen om iemands taalvaardigheid op te krikken, maar helaas bereikt dit lang niet alle mensen die het nodig hebben en dat komt vooral door schaamte. Moeten we dan ook niet eens stoppen om het woord ‘laaggeletterdheid’ te gebruiken, als we daardoor onbedoeld een stigma creëren? 

Maar ja, welk woord gebruik je dan? Toevallig zag ik deze week een nieuwsbericht van NOS over de ‘inclusieve woordenlijst’ van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Voor veertigduizend euro (ja, ik schrok er zelf ook van) hebben zij een gids gemaakt om bepaalde stigmatiserende woorden te vervangen met meer inclusieve taal. De gids schrijft het woord ‘basisgeletterd’ voor als vervanger van ‘laaggeletterd’. Ik vind het een mooi alternatief. Het geeft aan dat er een niveau van geletterdheid is waarmee iemand zich kan redden in onze talige maatschappij. De rangorde die het woord ‘laag’ impliceert, valt tegelijkertijd weg. Desondanks wordt de gids in de kast gelegd, de Tweede Kamer vond het te betuttelend. Tja, ik denk dat er best wat goede suggesties in staan, hoewel ik van sommige de noodzaak niet snap. Misschien omdat ik het stigma dat aan het woord kleef zelf niet voel. Wat dat betreft moet je altijd blijven opletten. Dat ik de pijn of schaamte niet voel bij een woord, betekent niet dat het er niet is of dat een ander dat niet voelt. Je kan die ervaring dan wel bagatelliseren en denken dat woorden maar woorden zijn, maar als dat zo is, wat is er dan mis met het aanpassen van bepaalde pijnlijke termen?