Laaggeletterdheid groot probleem, maar er zijn oplossingen

DRACHTEN - Stel je voor: je wordt opeens wakker in een vreemd land met een vreemde taal, met letters die je niet kan lezen. Hoe lees je dan de krant? Hoe kom je er dan achter welk pak in de koeling de yoghurt is? Hoe weet je dan hoe laat je aanwezig moet zijn voor de voetbalwedstrijd van je kind? Hoe schrijf je dan een kaartje voor je zieke collega? 

Taal speelt een essentiële rol in ons leven. Heb je moeite met lezen of schrijven, dan heeft dat invloed op je werk, op je gezinsleven, op je gezondheid en op je sociale netwerk. De impact van laaggeletterdheid is enorm én het is een groeiend probleem in Nederland. Om hier aandacht voor te vragen hebben maatschappelijke organisaties uit Smallingerland, zoals de gemeente, onderwijsinstellingen en de bibliotheek, op maandag 7 april het taalevent Letterlijk, Bewust van Taal georganiseerd. 

Laaggeletterdheid, bestaat dat nog? 

Laaggeletterdheid is een groeiend probleem in Nederland.  In Smallingerland heeft 16% van de inwoners moeite met lezen, schrijven of rekenen. Hierdoor hebben ze vaak ook beperkte digitale vaardigheden. Er zijn dus in Smallingerland ongeveer 8564 mensen die lezen of schrijven moeilijk vinden. De kans dat jij ook iemand kent is groot, maar hoogstwaarschijnlijk heb je geen idee wie hier mee worstelt. Op laaggeletterdheid ligt een taboe. Er wordt weinig over gepraat. Dat hebben Roelof, Renske en Anja ook ervaren. Zij zijn taalambassadeurs bij de Friese tak van Stichting ABC, een stichting voor en door mensen die laaggeletterd zijn. Ook Roelof, Renske en Anja waren dit. Nu zetten ze zich in om laaggeletterdheid bespreekbaarder te maken door hun ervaringen te delen met overheden, bedrijven, (basis)scholen en instellingen, maar heel lang hielden ze hun laaggeletterdheid verborgen.

Trucjes om het te verbergen

Mensen die moeite hebben met lezen of schrijven houden dit vaak geheim. Renske, Roelof en Anja hebben in hun leven heel wat trucjes bedacht. Anja: “Je hebt een hele grote trukendoos en met een grote mond valt het niet op.” Als er op haar werk een kaart werd ondertekend voor een zieke collega, dan had Anja altijd wel een smoesje paraat: “Och, jij zit toch al achter de computer of jij hebt zo’n mooi handschrift, doe jij het maar even.” Roelof vult aan: “Ik moet even naar de wc of ik ben mijn bril vergeten, dat soort excuses. Ik heb onbewust zo veel gedaan zodat ik maar niet door de mand viel.” Hij vertelt hoe hij op zijn werk aan zijn secretaresse ‘voorlas’ uit een boekje: “Daar had ik dan zogenaamd iets in opgeschreven, maar in werkelijkheid waren de pagina’s leeg.” Jarenlang wisten de taalambassadeurs hun laaggeletterdheid voor de buitenwereld te verbergen. Dat kwam vooral door schaamte, vertellen ze. Er is bovendien weinig begrip voor mensen die niet goed kunnen lezen en schrijven: “Er wordt van je verwacht dat je het kan, omdat je toch in Nederland geboren bent, omdat je toch naar school bent geweest. Ik heb heel vaak gedacht: kwam ik maar uit het buitenland, dan begrepen mensen mij.” 

Toch kwam er voor alle drie een moment dat ze dachten: nu ga ik er wat aan doen. Voor Anja was dit moment toen ze op haar werk de menukaart van de woongroep op het bord moest schrijven: “Ik had een lieve collega die dit stiekem voor mij deed, maar ik wilde het gewoon zelf doen.” Roelof kreeg problemen toen hij op zijn werk twee keer per dag op een iPad moest rapporteren: “Eerst onthield ik alles en als ik thuis kwam werkte mijn vrouw alles uit. Nu kon dat niet meer. Ik moest maar een cursus volgen bij de bibliotheek omdat ik niet met de iPad om kon gaan, maar ja, dat was het probleem natuurlijk niet.” 

Een grotere wereld

Renske kwam na haar schooltijd terecht op een sociale werkplek waar ze de mogelijkheid kreeg om een taalcursus te volgen. Ze stelde het voor aan haar vader, bij wie ze altijd terecht kwam: “Hij zei: probeer het maar gewoon. Ik hield het vol en begon het zelfs leuk te vinden.” Hoe taalvaardiger Renske werd, hoe groter haar wereld ook werd: “Het is echt een bevrijding. Ik heb mijn rijbewijs gehaald, ik ben op mezelf gaan wonen en ik werk bij een prachtig bedrijf.” Ze had nooit verwacht dat het zo zou lopen: “Ik heb het toch maar voor elkaar gekregen.” Achteraf vragen de taalambassadeurs zich af waarom ze hun laaggeletterdheid zo lang verborgen hadden gehouden. Het had geholpen, denken ze, als iemand een keer gevraagd had hoe het ging met taal. “Had ik die schop onder mijn kont nou eerder gekregen!,” stelt Roelof. Anja is het daar mee eens: “Door taal ben ik nu vrijer dan ooit.”

Is jouw eigen ongemak belangrijker?

Als er één iemand was geweest in het leven van Anja, Renske of Roelof die hun laaggeletterdheid bespreekbaar had gemaakt, dan had dat een enorme impact gehad. Toch vinden de meeste mensen het lastig om hun vermoeden uit te spreken, merkt ook Wim van der Laan. Hij is communicatietrainer en voor Stichting Lezen & Schrijven gaat hij regelmatig in gesprek met professionals over het herkennen en bespreekbaar maken van laaggeletterdheid: “Mensen zijn bang dat ze door hun vermoeden uit te spreken iemand kwetsen. Daarom blijft het een onbesproken thema. Dat is jammer, want je kan iemands leven er mee veranderen. Wat is nu belangrijker: je eigen ongemak of de potentie om iemand echt te helpen?” 

In zijn workshop, die hij als onderdeel van het evenement Letterlijk geeft, geeft Wim tips om zo’n gesprek goed aan te pakken: “Het belangrijkste is om te achterhalen wat iemands drijvende factor is om te veranderen. Je hebt niets aan jouw eigen ideeën daarbij, die zijn niet belangrijk. Je moet als het ware door hun raam kijken, naar hun realiteit.” Om dit goed te doen, moet je een goede relatie opbouwen en de feiten verzamelen: “Als je weet wat iemand drijft om te veranderen en je hebt een paar feiten verzameld waardoor jij het vermoeden hebt dat iemand laaggeletterd is, dan kun je het gesprek aangaan.” Het is volgens Wim daarbij ook belangrijk om te normaliseren: “Vertel bijvoorbeeld dat meer dan twee miljoen Nederlanders dit lastig vinden. Het is dus helemaal niet raar of gek.” Tegenwoordig is er veel (gratis) hulp voor mensen die laaggeletterd zijn, in veel verschillende vormen. Heb je je vermoeden uitgesproken en geeft iemand toe best wat hulp te willen gebruiken, dan kun je samen op www.lezenenschrijven.nl/ik-wil-leren een simpel formulier invullen. Iemand van een Taalhuis in de buurt neemt dan snel contact op met de persoon die je wilt helpen.

Iedereen kan iets doen

Laaggeletterdheid is niet alleen het probleem van mensen die laaggeletterd zijn en hoeft niet alleen opgelost te worden door mensen in het onderwijs of de gemeente. Iedereen kan het bespreekbaar maken, ook als je fysiotherapeut, diëtist, journalist, kapper, ondernemer, huisarts of vrijwilliger bent: “Als we allemaal het aandurven om het gesprek aan te gaan, dan kunnen we zoveel mensen helpen.”