‘Kunnen we niet beter eerst nadenken over hoe we de samenleving wat eenvoudiger maken?’

DRACHTEN - Vanaf januari heeft Bibliotheek Drachten een nieuwe directeur-bestuurder. Dan neemt Anja Terpstra het stokje over van de huidige directeur Rien Vrijenhoek. Samen met hem kijken we alvast terug op drie bewogen jaren in Drachten.

Vrijenhoek heeft een achtergrond in de kunst- en cultuursector. Hij begon ooit als acteur en ontwikkelde zich – zoals dat gaat – verder als regisseur en artistiek leider. Daarna nam hij steeds vaker de rol van directeur of bestuurder op zich, vaak als interimmer. In 2022 kwam hij bij Bibliotheek Drachten terecht; de toenmalige directeur, Karin Meijerman, was afwezig vanwege ziekte. “Ik heb gelijk aangegeven dat ik geen interimmer ben die even op de tent komt letten. Ik ben iemand die wil bijdragen aan verandering, die graag analyseert wat er speelt binnen een organisatie en dit wil verbeteren,” zegt hij. Het is absoluut niet zo dat de bibliotheek in 2022 in chaos verkeerde. “Maar we leven in een tijd waarin bibliotheken een andere rol krijgen. Ik wilde helpen om de organisatie door te ontwikkelen tot een toekomstbestendige bibliotheek.”

Een kennis- en ontmoetingscentrum

“De bibliotheek is de enige culturele instelling met een eigen wet,” legt Rien uit. Hij doelt hiermee op de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob), die in de huidige vorm in 2015 is geïntroduceerd. “Sinds de opkomst van de computer verandert de rol van de bibliotheek. Vroeger deden ze precies wat het woord verklapt: Biblion voor boek, theke voor bewaarplaats, letterlijk een bewaarplaats voor boeken. Maar men was bang dat mensen door de computer niet meer zouden lezen, en dus moest de bibliotheek veranderen.” Door de jaren heen werd de bibliotheek steeds meer een kennis- en ontmoetingscentrum. “De bibliotheek is allang geen plek meer waar je stil moet zijn. Er wordt piano gespeeld, men leest een krantje en praat over actualiteiten. Er is een groepje toekomstige ouders die elkaar nu al voorlezen.”

Volgens Vrijenhoek was de bibliotheek lange tijd vooral een zender, die zelf bepaalde welke activiteiten ze doet. “Dat is niet meer van deze tijd. Als Bibliotheek Drachten luisteren we daarom goed naar onze leden. Wat hebben ze nodig? Wat vinden ze interessant? Wat willen ze graag doen? Daarop baseren we onze activiteiten.” Tegelijkertijd hebben ze een taak vanuit de overheid, die met name gericht is op het voor iedereen mogelijk maken om belangrijke basisvaardigheden te ontwikkelen. Zo geven ze taallessen aan nieuwe Nederlanders en laaggeletterden, faciliteren ze spreekuren over digitale vaardigheden, ingewikkelde formulieren en juridische vragen, organiseren ze het MakersLab, zijn er energiecoaches aanwezig voor vragen over verduurzaming, en komen er groepjes samen die zich met elkaar verbonden voelen, bijvoorbeeld omdat ze autisme hebben, bij de LHBTQI+-gemeenschap horen, dezelfde taal spreken of graag met anderen lezen.

Laaggeletterdheid

Meer dan ooit staat de bibliotheek midden in de samenleving. “Een goed voorbeeld is de inzet van onze leesconsulenten. Zij helpen basisscholen en middelbare scholen met taal- en leesonderwijs. Dankzij hen hebben nu alle basisscholen een schoolbibliotheek met goede boeken en rijke teksten, die passen bij de belevingswereld van de kinderen. Ook bijna alle middelbare scholen hebben zo’n bibliotheek. Daar zijn we trots op, maar dat is ook zeker noodzakelijk. Eén op de drie kinderen loopt het risico om laaggeletterd van de middelbare school te komen. Dat vind ik best schokkend.”

Laaggeletterdheid – het hebben van moeite met lezen, schrijven, rekenen of digitale vaardigheden – wordt een steeds groter probleem in Nederland. Zestien procent van de volwassen inwoners van Smallingerland is laaggeletterd. Het is dan ook niet vreemd dat laaggeletterdheid een stokpaardje is geworden voor directeur Vrijenhoek. “We maken de samenleving steeds ingewikkelder. Je moet steeds meer zelf regelen, en vaak kan dat alleen online. Voor veel mensen is dat een onmogelijke opgave.” Het frustreert hem dat de bibliotheek de problemen moet oplossen die daardoor ontstaan. “Ze weten niet goed wat ze ermee moeten en zeggen dan: laat de bieb dat maar doen. Kunnen we niet beter eerst nadenken over hoe we de samenleving eenvoudiger maken?”

Hoewel de bibliotheek steeds meer taken kreeg van de overheid, steeg de financiering niet mee. “Sterker nog, er is veel bezuinigd. Pas de laatste jaren zien we dat we financieel iets meer ondersteund worden.” De directeur erkent dat bibliotheken in Nederland het moeilijk vinden om ‘nee’ te zeggen tegen plannen. “Als bibliotheek zit je vaak pas aan het eind van de besluitvorming. Weigeren voelt bijna onmogelijk, en je voelt ook: deze mensen hebben ons nodig. Bibliotheken zijn bij uitstek plekken waar mensen zich welkom voelen, zich veilig genoeg voelen om toe te geven dat iets niet lukt en weten dat er hulp aanwezig is.” Al met al is het soms een ingewikkelde spagaat waarin bibliotheken zich bevinden, maar medewerkers en vrijwilligers blijven zich onvermoeibaar inzetten. “Ons team bestaat uit dertig betaalde krachten en maar liefst 160 kundige en gemotiveerde vrijwilligers,” zegt Vrijenhoek trots. “Ik heb ontzettend veel respect voor hen. Ze werken hard en doen werk dat zinvol en belangrijk is. Bibliotheekmedewerkers zijn de meest loyale mensen die ik ken.”

Vrijenhoek was drie jaar betrokken bij Bibliotheek Drachten. “Je begint met een interimklus met het idee om drie maanden te blijven, maar ervaring leert dat zo’n klus vaak een jaar of twee duurt.” Sinds 2023 is hij geen interimmer meer, maar volwaardig directeur. “Ik neem nu afscheid omdat ik de pensioengerechtigde leeftijd heb bereikt en we hebben afgesproken dat ik dan vertrek. Dat vind ik jammer, maar ik heb ook weer zin in een nieuwe klus.” Hij kijkt terug op een bijzondere en succesvolle periode in Drachten. Twee keer werd ‘zijn’ bibliotheek uitgeroepen tot ‘Beste Bibliotheek van Nederland’. “Zo’n beloning is natuurlijk prachtig, maar wat ik nog mooier vind, is dat we de benoeming hebben kunnen gebruiken om te laten zien wat we als bibliotheek doen. Na de eerste benoeming hebben we het Beste Bieb Festival georganiseerd. Op twee dagen lieten we aan heel Drachten zien – aan alle inwoners én de gemeente – wat we allemaal faciliteren.”

De week van de Beste Bieb

Dit jaar organiseren ze van zondag 16 tot en met zaterdag 22 november de Week van de Beste Bieb. In Bibliotheek Drachten zijn er lezingen, workshops, netwerkbijeenkomsten en ludieke onderdelen voor heel Drachten, van jong tot oud. Alles is gratis toegankelijk; voor enkele activiteiten is het nodig een kosteloos kaartje te reserveren.

In januari is het zover: langzaam hevelt Vrijenhoek zijn taken en verantwoordelijkheden over aan Anja Terpstra. “Ik ben erg blij dat zij mijn opvolger is. Het is een slimme, pragmatische, sterke vrouw. Ik zal het goed voor haar achterlaten en heb er vertrouwen in dat zij verder opbouwt wat we hier de afgelopen jaren al hebben neergezet.”