Door een boek eerst te mogen slopen, ontstaat ruimte voor iets anders. Misschien zelfs voor een verhaal?

DRACHTEN - Sloop dit boek is een leesproject dat op 20 januari werd geopend op Pro Drachten, een school voor praktijkonderwijs in Drachten. Het project richt zich op leerlingen die moeite hebben met lezen. In plaats van de leerlingen meteen een tekst te laten lezen, krijgen ze de opdracht om een boek te slopen. Ze scheuren de stomste bladzijde eruit, krassen erop, schreeuwen ertegen en gooien hem weg. Waarom? Omdat veel leerlingen lezen niet leuk vinden en vaak afhaken voordat ze beginnen, en slopen helpt hun weerstand te doorbreken. Hoe werkt het? Wanneer de docent eerst vraagt of de leerlingen zin hebben om te lezen, klinkt een duidelijk “nee”. Zodra de vraag verandert in: “Hebben jullie zin om te slopen?”, klinkt een enthousiast “jaaa” in koor. Minuten later zijn de leerlingen actief bezig, en ontstaat een eerste stap om lezen toegankelijk te maken.

Famke Wink werkt al sinds 2005 als theoriedocent op Pro Drachten. Daarnaast is ze taal- en leesspecialist en aanjager van het leesoffensief binnen de school. Ook buiten de school is ze actief: ze komt op veel praktijkscholen in Nederland om trainingen te geven die op deze school zijn ontwikkeld, in samenwerking met Stichting Lezen.

Volgens Wink heeft een groot deel van de leerlingen moeite met lezen. “Onze leerlingen komen van de basisschool en lezen soms nog op midden groep 3-niveau. Dat betekent dat ze nog spellend lezen en technisch niet vaardig genoeg zijn om zelfstandig te lezen.”  Het leesniveau verschilt sterk per leerling en daarbij is de leesmotivatie een groot probleem. Volgens Wink vermijden leerlingen lezen. “Ik noem het liever geen leesangst. Ze beginnen er niet aan omdat het simpelweg te veel moeite kost.’’

Slopen als eerste stap

Sloop dit boek sluit volgens Wink goed aan op de behoeftes van de leerlingen die lezen niet leuk vinden, omdat ze niet vaardig genoeg zijn. Het boek vraagt de leerling niet meteen om lange teksten te lezen. “Het begint met ontdekken wat je leuk vindt en wat een mooi verhaal zou kunnen zijn.’’ De eerste opdracht van het project maakt dat meteen duidelijk. De leerlingen mogen de stomste of lelijkste bladzijde uit het boek scheuren. Ze mogen erop krassen, ertegen schreeuwen en de bladzijde daarna weggooien. Wat normaal niet mag, wordt nu juist aangemoedigd. In de klas verandert weerstand in enthousiasme.

Ruimte voor herkenning

Projectleider Berber van der Wal, Adviseur Frysk en Meertaligheid bij Fers vertelt dat het project bewust anders is opgezet dan traditionele leesbevordering. “Veel methodes beginnen bij ‘lezen is leuk’. Maar dat is het niet voor elke leerling. Zeker niet voor leerlingen in het praktijkonderwijs en op vmbo basis-kader. Lezen is daar vaak spannend en stom.”

Daarom mag lezen binnen dit project ook niet leuk zijn. Vanuit dat uitgangspunt wordt, samen met de leerling, gekeken hoe het misschien toch iets leuker kan worden. Het boek ziet er niet uit als een werkboek, maar is dat wel. Achterin staan vijf schrijfopdrachten die leerlingen in hun eigen boek kunnen invullen. Sommige bladzijden mogen eruit, andere niet.

In het boek staan ook Arabische en Oekraïense teksten. Dat zorgt voor een bijzonder moment in de klas. Een Oekraïense leerling ziet een tekst in zijn eigen taal en besluit die bladzijde er niet uit te scheuren. 

Lezen als onderdeel van de school

Op PRO Drachten staat lezen niet los van de rest van het onderwijs. De school leest al veel binnen thema’s. In leerjaar 1 gaat het bijvoorbeeld over mannelijke helden, in leerjaar 2 over vrouwelijke helden. Overal in de school staan boeken, zo krijgt lezen een prominente en zichtbare plek, ook buiten de les. Lezen speelt bovendien niet alleen een rol tijdens de taallessen, maar ook tijdens de praktijklessen wordt er actief gewerkt aan leesplezier en leesvaardigheden.

Sloop dit boek is dus geen op zichzelf staand project, legt Wink uit, maar een onderdeel van een stevige visie op leesonderwijs: “Zo’n project moet altijd passen binnen de visie en bij wat we al doen rondom dit onderwerp.” Sloop dit boek is een aanvulling op de stappen die de school onderneemt om hun leerlingen taalvaardiger te maken: “Het blijft ook niet alleen bij deze les. Mentoren kunnen er zeker nog drie of vier lessen aan verbinden.” 

Beginnen waar het het moeilijkst is

Landelijk zijn de zorgen over leesvaardigheid groot. Volgens Stichting Lezen en Schrijven zijn er in Nederland drie miljoen laaggeletterden. Zij hebben moeite met lezen, schrijven en/of rekenen. In het praktijkonderwijs zijn relatief gezien veel leerlingen laaggeletterd. “Daarom dachten we: hier moeten we beginnen,” zegt Van der Wal. Het project startte in Friesland op twintig scholen die samenwerken met de Bibliotheek op School. Sinds 2023 wordt aan het concept gesleuteld. Aan het eind van het project wordt feedback van zowel docenten als leerlingen verzameld. De leerlingen mogen hun commentaar opschrijven en terugsturen naar de maker.

Of het werkt? Dat moet nog blijken. Maar in het lokaal in Drachten gebeurt al iets essentieels: leerlingen die normaal ‘nee’ roepen tegen lezen, doen enthousiast mee. Door eerst te mogen slopen, ontstaat ruimte voor iets anders. Misschien zelfs voor een verhaal?