Händels oratorium Parnasso in Festa voor de Friese stadhouder

Muziek aan het hof van de Friese Nassaus 

door Hans Algra

Over het muziekleven aan het hof van de Friese Nassaus weten we betrekkelijk weinig. Dat is niet zo verwonderlijk. Het hofleven in Leeuwarden had onder de eerste Friese stadhouders maar weinig glans. Willem Lodewijk, Ernst Casimir en Hendrik Casimir I waren vanwege oorlogshandelingen regelmatig van huis. Bovendien was er meestal geen echtgenote die het hofleven een zekere omvang en uitstraling kon geven. Willem Lodewijk verloor zijn vrouw Anna van Oranje al na een huwelijk van acht maanden en hertrouwde daarna niet. Sophia Hedwig van Brunswijk-Wolfenbüttel, de vrouw van Ernst Casimir, verbleef slechts korte tijd in Leeuwarden. Hendrik Casimir bleef ongehuwd. Het Friese hof kon dan ook aanvankelijk in de verste verte niet concurreren met het hof in Den Haag.

Na 1648 veranderde dat. De Vrede van Münster maakte een einde aan de Opstand en gaf Willem Frederik, de vierde Friese stadhouder, en zijn opvolgers meer gelegenheid zich aan hun bestuur in Friesland te wijden. Vanaf die tijd vinden we in de archieven ook steeds meer aanwijzingen voor muzikale activiteiten rond het hof. Het betreft onder meer composities die aan leden van het Friese vorstenhuis werden opgedragen, muziek die voor bijzondere gebeurtenissen werd geschreven en musici die aan het hof werkzaam waren.

Anna van Hannover en Georg Friedrich Händel

Van het muziekleven aan het hof van stadhouder Willem Carel Hendrik Friso en zijn vrouw, de Engelse prinses Anna van Hannover weten we aanzienlijk meer. Dat heeft vooral te maken met Anna, die zelf zeer muzikaal was en een belangrijke rol speelde bij de ontwikkeling van het muziekleven aan het hof. Zo richtte zij een kleine hofkapel op en nodigde zij bekende musici uit naar Leeuwarden.

Anna was niet alleen een liefhebber van muziek, maar maakte zelf ook muziek op hoog niveau. Ze was een uitstekende klavecinist en de Groninger organist Jacob Wilhelm Lustig, die haar kende, beschreef Anna als een zeer bekwame musicienne en roemde ook haar aangename zangstem. Naar verluidt componeerde zij bovendien enkele instrumentale werken, maar daarvan is helaas niets bewaard gebleven.

Haar muziekleraar in Londen was niemand minder dan Georg Friedrich Händel. In de herfst van 1712 kreeg Händel van zijn werkgever, de keurvorst van Hannover, toestemming om naar Londen te gaan. Daar stond wel een voorwaarde tegenover: hij moest spoedig naar Hannover terugkeren. Dat gebeurde niet. Waarschijnlijk had Händel toen al besloten dat hij zijn toekomst in Engeland wilde zoeken.

De situatie veranderde in 1714 ingrijpend. De keurvorst van Hannover werd koning George I van Engeland en daarmee was Händels positie in Engeland veiliggesteld. Hij bleef aan het hof verbonden en ontving een jaargeld van 200 pond. Enkele jaren later kreeg hij bovendien een aanstelling als muziekleraar aan het hof, waarvoor hij extra werd betaald. Deze toelagen zou hij tot zijn dood blijven ontvangen.

Wanneer Händel precies met zijn muzieklessen aan het hof begon, weten we niet. Wel weten we dat hij op 24 augustus 1724 het orgel van St. Paul’s Cathedral bespeelde in aanwezigheid van de prinsessen Anne en Caroline. In de Treasury Papers vinden we rond 30 september 1727 een betaling van £ 195 aan Händel voor het geven van muziekonderwijs aan de prinsessen en zussen Anna, Amelia en Carolina.

Händels onderwijs ging bovendien verder dan het leren bespelen van het klavecimbel. Anna kreeg ook les in het basso continuospel en contrapunt. Uit haar dagboek blijkt dat zij al in 1723 regelmatig met Händel samen musiceerde.

Händel was bijzonder op Anna gesteld. Hij noemde haar de “flower of princesses”, vanwege haar fraaie zangstem en haar grote vaardigheid op het klavecimbel. Anna bezocht regelmatig zijn huis in Brook Street om nieuwe composities te beluisteren of samen met hem te musiceren. Ook na haar huwelijk bleef de band tussen beiden hartelijk. Waarschijnlijk correspondeerden zij regelmatig en Anna bleef bovendien muziek van Händel kopen.

Händels waardering voor Anna lijkt daarmee niet alleen te zijn voortgekomen uit haar vorstelijke afkomst, maar ook uit haar uitzonderlijke muzikale aanleg. Zij was een actieve musicus en later bovendien een belangrijke beschermvrouwe van de kunsten.

Muziek bij het huwelijk

Op 14 maart 1734 trouwden Willem Carel Hendrik Friso (1711-1751), zoon van Johan Willem Friso en Maria Louise van Hessen-Kassel, en Anna van Hannover (1709-1759), dochter van koning George II van Engeland en Carolina van Brandenburg-Ansbach. De huwelijksplechtigheid vond plaats in de kapel van St. James’ Palace in Londen. Dit huwelijk kwam na lange onderhandelingen tot stand en hoewel dit een gearrangeerde verbintenis was, werd het een uitzonderlijk gelukkig huwelijk.

Het huwelijk zou al in november 1733 plaatsvinden, maar Willem werd echter in Londen ernstig ziek en moest voor een lange kuur naar Bath. Daardoor werd de huwelijksvoltrekking uitgesteld tot maart van het daaropvolgende jaar.

Ook Händel leverde een belangrijke muzikale bijdrage aan de feestelijkheden. Bij gelegenheid van haar huwelijk schreef Anna zelf de tekst voor het door Händel gecomponeerde bruiloftsanthem This is the day. De tekst is gebaseerd op fragmenten uit de psalmen 45 en 118.

Il Parnasso in festa

Voor dezelfde gelegenheid componeerde Händel het werk Il Parnasso in festa per gli sponsali di Teti e Peleo. De première vond plaats op de avond vóór de bruiloft in het Haymarket Theatre. In de pers werd het aangekondigd als een serenade in de stijl van een oratorium. Een belangrijk deel van de muziek is afkomstig uit Händels eerdere oratorium Athalia.

Anna zong zelf niet in de uitvoering: de vocale partijen waren bestemd voor Händels professionele zangers. Opvallend is wel dat de virtuoze nieuwe muziek vooral aan de rol van Apollo werd toevertrouwd, gezongen door de beroemde castraat Giovanni Carestini. Voor Anna, die zelf zong en Händels vocale schrijfwijze goed kende, moet dit een bijzondere muzikale belevenis zijn geweest.

Het onderwerp is het huwelijk van Thetis en Peleus, dat door Apollo en de muzen wordt gevierd. Thetis en Peleus zijn figuren uit de Griekse mythologie en de ouders van Achilles, de beroemde Trojaanse held. Hun huwelijk staat daarmee ook voor de geboorte van een roemrijk nageslacht. Het is dan ook niet moeilijk om hierin Händels gelukwensen aan het jonge bruidspaar te herkennen. Clio, een van de muzen, laat hij zingen: “Moge het leven van dit verheven bruidspaar eeuwig duren, altijd vreugdevol zijn, tot troost van de wereld.”

De keuze voor Apollo en de Muzen is bovendien bijzonder passend voor een bruid die zelf een intensieve muzikale opleiding van Händel had gekregen. De Parnassus was immers het mythische domein van muziek, poëzie en de kunsten. Dat Händel hiermee bewust naar Anna’s eigen muzikale identiteit verwees, is niet gedocumenteerd, maar de overeenkomst is opvallend.

In dit oratorium worden verschillende verhalen uit de Griekse mythologie tamelijk vrij met elkaar verbonden. Ook muzikaal is er geen sprake van een strak omlijnde vorm. Händel brengt allerlei instrumentale en vocale genres samen: recitatieven, verschillende soorten aria’s en koren worden afgewisseld met zelfstandige instrumentale stukken.

Zo is Il Parnasso in festa een feestelijk en veelzijdig werk waarin Händel alle ruimte geeft aan de mogelijkheden van zijn zangers en musici. Tegelijkertijd is het een bijzondere muzikale herinnering aan het huwelijk van Anna van Hannover en Willem Carel Hendrik Friso. Dat Händels muziek voor deze feestelijke gebeurtenis bijna drie eeuwen later in Leeuwarden klinkt, geeft de uitvoering een bijzondere historische betekenis.

Stichting Nassau en Friesland in samenwerking met Stichting Appassionata brengt dit oratorium, dat zelden wordt opgevoerd, weer ten gehore en wel op zaterdag 24 oktober om 20 uur in De Grote- of Jacobijnerkerk te Leeuwarden. Vooraf zal voorzitter Bearn Bilker een korte inleiding houden. De uitvoering is in handen van Barokorkest het Appollo Ensemble met twaalf solisten onder leiding van David Rabinovich.

Aanvang : 20 uur. Kaarten: 45 euro inclusief pauzedrankje. Kaartverkoop via: www.harmonie.nl

Hans Algra