‘Je ziet een vrouw waarbij alles goed lijkt te gaan, maar niet hoeveel inspanning daarvoor nodig is’

HEERENVEEN - Ze heeft haar agenda op orde, maakt overal lijstjes voor en weet precies waar haar spullen liggen. Op het eerste gezicht lijkt er weinig aan de hand, maar van binnen gebeurt er juist van alles. ADHD kan bij meisjes en vrouwen veel minder zichtbaar zijn en zich anders presenteren dan het klassieke beeld. In het kader van Wereld ADHD bij Vrouwendag - elk jaar op 14 oktober - spraken we met Marlinde van Veenendaal en Dicky Zijlstra. Beiden zijn verpleegkundig specialist ggz bij compassie-ggz in Heerenveen.

ADHD is de afkorting van attention deficit hyperactivity disorder, een psychische stoornis die zich kenmerkt door aandachtsproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit. Veel mensen denken hierbij aan drukke jongetjes die rondrennen op het schoolplein of achterstevoren op hun stoel zitten, maar dat klassieke beeld is langzaam aan het veranderen, merken de verpleegkundig specialisten ggz. “Veel kennis over ADHD is lange tijd vooral gebaseerd geweest op onderzoek bij jongens en mannen. Daardoor zijn kenmerken die bij meisjes en vrouwen minder opvallend naar voren komen lange tijd gemakkelijker gemist. Inmiddels is er meer aandacht voor ADHD bij vrouwen én voor de mogelijke invloed van hormonale veranderingen op klachten,” begint Marlinde. “Omdat er steeds meer kennis over is, melden zich bij compassie-ggz ook vaker vrouwen die ADHD vermoeden of op zoek zijn naar een passende behandeling voor ADHD.”

Compensatiegedrag

ADHD kan zich bij meisjes en vrouwen anders of minder opvallend presenteren dan bij jongens en mannen. “Het is dus niet zo dat mannen een andere soort ADHD hebben dan vrouwen,” verduidelijkt Marlinde. Bij meisjes en vrouwen kunnen kenmerken minder zichtbaar zijn. Hyperactiviteit hoeft bijvoorbeeld niet altijd zichtbaar te zijn als druk of fysiek onrustig gedrag, maar kan ook worden ervaren als een voortdurende innerlijke onrust. Ook vergeetachtigheid en dromerigheid kunnen opvallen. “Meisjes en vrouwen leren zich vaak al jong aan de verwachtingen van hun omgeving aan te passen. Je ziet dan een vrouw met een gezin, een baan en een hobby waarbij alles goed lijkt te gaan, maar je ziet niet hoeveel inspanning daarvoor nodig is.”

In veel gevallen ervaren meisjes al op jonge leeftijd dat zij meer moeite moeten doen dan anderen. “Ze gaan dan vaak compenseren of camoufleren,” zegt Dicky. “Ze maken bijvoorbeeld lijstjes om dingen niet te vergeten, leggen spullen op vaste plekken en hebben vaak ook vaste routines. Het zijn allemaal tools waarmee vrouwen met ADHD structuur en rust voor zichzelf aanbrengen, soms tegen het perfectionistische aan.” Dat compensatiegedrag kost tegelijkertijd ontzettend veel moeite en is niet voor eeuwig vol te houden. Vooral niet als de leefomstandigheden veranderen, weet Marlinde: “Als vrouwen met ADHD gaan studeren, een nieuwe baan krijgen, gaan samenwonen of moeder worden, zien we vaak dat ze niet meer alles voor elkaar krijgen. Er wordt dan meer van ze gevraagd en verwacht, en dat kan leiden tot een verergering van klachten.” 

Klachten op de voorgrond

Wanneer ADHD bij vrouwen langere tijd niet wordt herkend, kan dat gevolgen hebben voor hoe zij naar zichzelf kijken. “Mensen om je heen kunnen je goedbedoeld stimuleren om beter je best te doen als iets niet lukt. Maar als je zelf al heel hard je best doet en toch steeds opnieuw tegen dezelfde dingen aanloopt, kun je het gevoel krijgen dat er iets aan jou mankeert. Zeker als je vervolgens te horen krijgt dat je lui, chaotisch of ongemotiveerd bent. Op een gegeven moment kun je dat zelf gaan geloven: misschien ben ik niet slim genoeg, doe ik niet genoeg mijn best of kan ik het gewoon niet. Dat kan leiden tot onzekerheid, faalangst en een negatief zelfbeeld,” legt Marlinde uit. Dicky vult aan dat andere klachten soms meer op de voorgrond staan, waardoor ADHD ook minder snel wordt herkend. “Een vrouw kan zich bijvoorbeeld aanmelden vanwege somberheid, angst of overbelasting. De aandacht gaat dan begrijpelijkerwijs eerst naar die klachten, terwijl daarnaast sprake kan zijn van ADHD die nog niet is herkend.”

Het hele plaatje

Om te voorkomen dat ADHD onopgemerkt blijft, is het volgens de collega’s belangrijk om tijdens het onderzoek naar het hele plaatje te kijken. “We kijken niet alleen naar de klachten die iemand op dat moment ervaart, maar ook naar hoe iemand functioneert in het dagelijks leven en hoeveel moeite en energie dat kost. We kijken naar de ontwikkeling vanaf de jeugd en betrekken, als dat mogelijk is, ook ouders of andere naasten bij het onderzoek. Daarnaast kijken we of er andere verklaringen voor de klachten kunnen zijn. Bij vrouwen besteden we ook aandacht aan hormonale veranderingen, omdat die invloed kunnen hebben op ADHD-klachten,” vertelt Marlinde.

Voor veel vrouwen met ADHD kan een late diagnose ervoor zorgen dat zij eerdere ervaringen opnieuw gaan begrijpen. Dat kan erkenning geven, maar ook rouw oproepen over jarenlang harder werken, zelfverwijt of gemiste ondersteuning. “Het is aan de ene kant fijn als wordt bevestigd wat jij al dacht, maar dat dat pas zo laat gebeurt kan ook moeilijk zijn. We gaan dan niet alleen op zoek naar een passende behandeling, maar helpen ook bij de acceptatie van de diagnose.” Hoe een behandeling eruitziet, verschilt per persoon. “De basis van de behandeling verschilt niet fundamenteel tussen man en vrouw,” stelt Dicky. “Bepaalde interventies werken goed bij bepaalde klachten, maar iedereen is natuurlijk anders. Omdat we zo uitgebreid naar het individu kijken, kunnen we de behandeling ook precies afstemmen op de persoon en de factoren die bij de klachten een rol spelen.”