Het lege midden van Friesland was nog nooit zo bruisend

 De geschiedenis van de Alde Feanen

De Alde Feanen, een prachtig stukje natuur in het hart van Friesland. Velen vinden hun rust hier. In fluisterbootjes tuffen ze door de stille rivieren en over de uitgestrekte meren. Op de fiets doorkruisen ze de verscheidenheid van het Friese landschap en te voet luisteren ze en staan ze stil bij de roep van de natuur. Naast die rust bruist het ook in dit gebied. Verschillende gezellige restaurants bedienen hun gasten met heerlijke gerechten, boot- en fietsverhuurders laten toeristen kennis maken met de Friese wateren en musea vertellen over onze veelzijdige cultuur. 

Nu corona onze vakantieplannen in de war heeft geschopt moeten we als Friezen op zoek naar mooie plekjes in de buurt. De Alde Feanen is één van die hemelse plekken waar je helemaal tot rust kan komen. Aankomende kranten zullen er diverse pagina’s in deze krant gepubliceerd worden over dit gebied. 

Voor de mensen die niet kundig zijn in de Friese taal kan de naam van dit prachtige gebied nogal verwarrend zijn. ‘De Alde Feanen’ staat voor ‘De Oude Venen’, en dat is niet voor niets. Het gebied dat u bezoekt is al duizenden jaren oud en dat is, wanneer u goed kijkt, nog te zien aan het landschap om uw heen. Vooral de laatste twee ijstijden hebben erg veel invloed gehad op het landschap. Natuurlijk heeft de mens ook zijn voetafdruk achtergelaten. 

De Alde Feanen is onderdeel van het zogenaamde ‘Lege Midden van Fryslân’. Aan de oostkant van het gebied bevinden zich de hogere zandgronden en aan de noord- en westkant kunt u de kleigronden vinden. De Alde Feanen zit tussen deze hooggelegen gronden ingeklemd. 

Voor de vorming van de ondergrond zijn de laatste twee ijstijden van groot belang geweest. Het oprukkende ijs heeft tijdens de voorlaatste ijstijd een dikke laag keileem afgezet. Niet alleen hier, maar overal in Noord-Nederland is deze grond te vinden.  

De laag keileem bestaat uit een blauwgrijze klei, die nauwelijks water doorlaat en vele zwerfkeien, grote en kleine, bevat. In de laatste ijstijd heeft de wind een laag dekzand over het keileem gelegd. Circa 10.000 jaar geleden markeren we het eind van de laatste ijstijd. Het klimaat werd weer warmer en daardoor ook natter. IJskappen smolten, de zeespiegel steeg en het regende meer. Gevolg: de grondwaterstand steeg. 

Vanaf de hogere gronden zocht het water zich via de lage delen naar de zee. Tijdens uw verblijf aan de Alde Feanen heeft u wellicht al gevaren op De Boarn, De Drait, de Kromme of de Wide Ie, of u heeft langs hun kades gelopen of gefietst. Dit zijn een aantal van de oorspronkelijk rivierlopen die het grondwater naar de zee hebben gebracht. 

Het warmere klimaat en de stijgende grondwater vormden het begin van de veenvorming die je overal in Nederland kan vinden. De omstandigheden waren perfect; een vochtige westenwind, stijgende temperaturen en veel neerslag. De trage afvoer van het water bevorderde de veenvorming nog meer. 

De zeespiegel was nog steeds aan het stijgen en af en toe wist de zee diep landinwaarts door te dringen. Op de plekken waar het zeewater kwam stopte abrupt de veenvorming. Als de zee zich op een andere manier had gemanifesteerd in Friesland, dan had de provincie totaal anders gevormd. Had de zee de Alde Feanen bereikt, dan was alles om u heen totaal anders geweest. 

Vervening

De mens heeft ook veel invloed gehad om het uiterlijk van de Alde Feanen. In de 17de eeuw bleek dat turf, gedroogde stukken veen, een goede brandstof was. Rond 1700 was alles wat u om u heen ziet nog land. De vervening, het winnen van veen, begon. Aanvankelijk deed men dat op de Friese manier, met omdijkte petten. Later paste men de Gietse methode toe. Zo ontstonden de zogenaamde ribben met daartussen grote waterplassen. Men groef het veen weg tot op het zand, waardoor de bodem lager kwam te liggen. Grote delen van het gebied overstroomden en water en wind kregen vat op het landschap en wisten ook de hogergelegen gebieden aan te tasten. Dijkjes braken, petgaten werden grote plassen. Het samenspel tussen mens en natuur veranderde de Alde Feanen voorgoed. Na de ontvening bleef een troosteloos land over waar amper iets kon groeien. De mens liet het gebied voor wat het was en spontaan ontwikkelde de natuur zich weer. Een nieuw moeras ontstond. 

Boeren

Na de vervening kwam er een nieuw groep mensen die hun invloed uitoefenenden op het gebied: de boeren. De vervening had als gevolg dat de randen van het gebied al waren omgevormd tot wei- en hooilanden. In een later stadium ging men daarnaast ook inpolderen. Er kwamen boeren te wonen, maar lang hadden ze geen succes. Door modenrisering en schaalvergroting in de landbouw kregen de boeren in het natte landschap het moeilijk. Nu is de landbouw in het midden van De Alde Feanen zo goed als verdwenen. De laatste boerderijen zijn inmiddels veranderd in recreatiewoningen. 

Opkomst recreatie

Aan het begin van de twintigste eeuw ontdekten de eerste recreanten De Alde Feanen. Ze genoten, vaak op bootjes, van al het natuurschoon om hen heen. Vrij snel kochten natuur- en watersportliefhebbers stukjes land voor hun zomerhuisjes. Dat ging toen nog om een enkeling, want vakantie was vooral iets voor rijke mensen. Steeds meer mensen ontdekten het mooie gebied en elk jaar groeide het aantal recreanten. Hierdoor kreeg ook de groeiende recreatiesector een enorme boost. Deze bedrijvigheid deed de middenstand goed. Na de Tweede Wereldoorlog nam het belang van de recreatiesector als economische pijler sterk toe.