Chanoeka: een lichtjesfeest in donkere tijden

FRIESLAND - Dankzij de hitserie Nobody Wants This, die in september op Netflix verscheen, is er de laatste tijd meer aandacht voor Joodse gebruiken. Een van deze gebruiken is Chanoeka, ook wel het Joodse lichtjesfeest, dat dit jaar op 25 december begint. Maar wat houdt het feest eigenlijk in? Anna Pool, secretaris van de Joodse ontmoetingsgroep Mifgasjiem uit Heerenveen, vertelt hoe het zit.

Chanoeka vindt zijn oorsprong in de tweede eeuw voor Christus. Het werd ingesteld om de herinwijding van de Joodse tempel in Jeruzalem te vieren, nadat de Joden onder leiding van Juda de Makkabeeër hun land hadden heroverd op de Grieken. Het verhaal gaat dat bij de herinwijding van de tempel de Menora, de zevenarmige kandelaar, op miraculeuze wijze acht dagen bleef branden op een klein beetje olie. Dit wonder wordt elk jaar tijdens Chanoeka herdacht. Het feest duurt acht dagen, waarin elke dag een kaars wordt aangestoken op de chanoekia, een negenarmige kandelaar.

Feestelijke gebruiken

Tijdens Chanoeka worden verschillende feestelijke tradities in ere gehouden. Een van de bekendste is het spel met de dreidel, een vierzijdige tol met Hebreeuwse letters. Deze vormen samen het acroniem ‘Nes Gadol Haya Sham’, wat ‘een groot wonder gebeurde daar’ betekent. Het spel biedt kinderen niet alleen vermaak, maar herinnert hen ook aan het wonder van Chanoeka. Wat eten betreft, zijn de ‘soefganiot’, zoete oliebollen gevuld met jam of chocolade, en ‘latkes’, aardappelkoekjes, typische lekkernijen tijdens het feest. Beide worden gebakken in olie, een verwijzing naar de olie die tijdens het wonder van Chanoeka de Menora acht dagen lang liet branden. Anna zegt daarover: “Alles heeft een betekenis, dat vind ik het mooiste aan het Jodendom.”

Bijeenkomst Mifgasjiem

De ontmoetingsgroep Mifgasjiem (wat ‘ontmoeting’ betekent in het Hebreeuws) organiseert op 18 december een bijeenkomst in het teken van Chanoeka. De groep komt maandelijks samen in Heerenveen en bestaat voornamelijk uit leden uit het Noorden van het land, waaronder Groningen en Zwolle. Anna legt uit dat veel Joden in Amsterdam wonen, waar het makkelijker is om Joods te leven dankzij de aanwezigheid van winkels met koosjer eten. Dit is in het Noorden veel minder het geval. Koosjer betekent ‘gepast’ en verwijst naar voedsel dat voldoet aan de Joodse wet.

Tijdens de bijeenkomst worden de feestelijke gebruiken van Chanoeka toegepast, Joodse muziek geluisterd én een cadeauspel gespeeld. Hoewel dit doet denken aan Sinterklaas, staat het daar volgens Anna volledig los van. “Vroeger gaven ouders hun kinderen geld tijdens Chanoeka, waarvan een deel werd afgestaan aan de armen. Het heeft te maken met het idee dat je vanuit het Jodendom geeft aan de behoeftige,” vertelt de secretaris. Dat geld is in de 20ste eeuw vertaald naar chocolademunten en het geven van cadeautjes. “Wij geven slechts een kleinigheidje, maar het symboliseert dat we er voor elkaar zijn.”

Licht in tijden van angst

Anna merkt op dat mensen vaak verrast zijn door het aantal feesten dat Joden vieren. Ze vindt het belangrijk dat deze tradities voortleven, zeker omdat Joden lange tijd vervolgd zijn en vaak op de vlucht waren. Nu nog durft niet iedereen zich openlijk te uiten over zijn of haar Joodse achtergrond. Daarom wordt de locatie van de Chanoeka-bijeenkomst op 18 december niet openbaar gedeeld, wat Anna begrijpt, maar ook jammer vindt. “Het mooiste is om er voor elkaar te zijn, ongeacht ras of geloof,” zegt ze. “Het is triest dat dat niet altijd mogelijk is, maar ik ben niet bang. De Joodse rituelen bieden me steun.” De chanoeka zet ze tijdens het lichtjesfeest dan ook gewoon voor het raam, zodat het licht naar buiten straalt. “Zoals het hoort,” zegt Anna trots.